Jesień

Astronomiczna jesień rozpoczyna się w momencie równonocy jesiennej i trwa do momentu przesilenia zimowego, co w przybliżeniu oznacza okres pomiędzy 23 września a 22 grudnia. Podczas jesieni astronomicznej dzienna pora dnia jest krótsza od pory nocnej, a ponadto
z każdą kolejną dobą dnia ubywa, a nocy przybywa. Jesień meteorologiczna rozpoczyna się
1 września i trwa przez trzy miesiące- do 30 listopada. Kwiaty i liście przekwitają, opadają na ziemię tworząc wyściółkę. Jest to ostatni czas gromadzenia zapasów. Poniżej opisane zostały rośliny i ich części, które ze względu na zawartość substancji czynnych najlepiej pozyskiwać jesienią.

Berberys zwyczajny Berberis vulgaris L.
Rodzina berberysowate Berberidaceae
Krzew rosnący na brzegach lasów, zboczach, w zaroślach, przy zbiornikach wodnych,
w ogrodach.
Surowcem zielarskim jest liść berberysu Berberdis folium, owoc berberysu Berberdis fructus, kora berberysu Berberdis radix, korzeń berberysu Berberdis cortex. Latem pozyskujemy liście, natomiast owoce są gotowe do zbiorów jesienią. Rzadziej pozyskiwana (przy niszczeniu krzewów) kora i korzenie pozyskiwana powinna być wczesną wiosną.
Liście zawierają alkaloidy izochinolinowe (berberynę), garbniki, żywice, śluzy, wosk, sole mineralne.
Berberys wzmaga wytwarzanie żołci, poprawia pracę wątroby, wzmacnia i oczyszcza organizm. Liście stosowane są w zaburzeniach trawienia, chorobach wątroby i dróg żółciowych.
Surowcem pozyskiwanym jesienią jest owoc berberysu Berberdis fructus.
Owoce zawierają kwasy organiczne, pektyny, cukry, kwas askorbowy, sole mineralne, witaminę E, karotenoidy, karoten. Owoc berberysu ma zastosowanie przy przeziębieniach,
w gorączce, przy zaburzeniach wydzielania żołci. Działa przeciwgorączkowo, żółciopędnie, moczopędnie, reguluje przemianę materii, przeczyszczająco.

Chrzan pospolity Armoracia lapathifolia Gil.
Rodzina kapustowate Brassicaceae
Wieloletnia roślina rosnąca na polach, nad brzegami wód, w ogodach, przy drogach.
Surowcem zielarskim jest korzeń chrzanu Armoraciae radix recens pozyskiwany jesienią.
Korzeń chrzanu zawiera glikozyd izosiakocyjanowy sinigrynę, olejki, witaminę C, prowitaminę A, sole mineralne (potas, wapń, fosfor).
Ma działanie wiatropędne, pobudzające wydzielanie sków trawiennych i ułatwiające trawienie, moczopędne, przeczyszczające, poprawiające przemianę materii, przeciwreumatyczne, bakteriobójcze, regenerujące, oczyszczające. Stosować można
w chorobach wątroby i woreczka żółciowego, przy bólach reumatycznych, mięśniowych,
w chorobach dróg oddechowych.

Głóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna Jacq.
Głóg dwuszyjkowy Crataegus oxyacantha Thuill.
Rodzina rożowate Rosaceae
Głóg jednoszyjkowy i dwuszyjkowy są krzewami, z czego jednoszyjkowy jest większy i w wyglądzie przypomina drzewo. Występują w lasach, parkach, ogrodach, przy drogach, na brzegach lasów. Gatunki różnią się budową słupków kwiatowych i ilością pestek, ale oba mają właściwości lecznicze.
Surowcem zielarskim jest kwiat głogu (kwiatostany z liśćmi) Crataegi infloresentia pozyskiwany latem i owoc głogu Crataegi fructus pozyskiwany we wczesnej jesieni.
Kwiaty i liście głogu (kwiatostany) zawierają flawoniody, procyjanidy, fenolokwasy, związki triterpenowe, aminy, adenozynę, garbniki, związki kumarynowe, fitosterole, witaminę C
i z grupy B, pektyny, sole mineralne.
Mają działanie rozkurczające, zwiększają dopływ krwi do naczyń wieńcowych, obniżają ciśnienie, zwiększają wydolność serca (zwiększają skurcze i obniżają ich częstotliwość), uspakajająco, moczopędnie. Mają zastosowanie w chorobach serca, miażdzycy, niewydolności serca, kołataniu i arytmii serca, przy zawrotach i bólach głowy, nadciśnieniu, osłabieniu, bezsenności, nerwicy i nadmiernej pobudliwości.
Jesienią pozyskuje się owoc głogu Crataegi fructus. Zawierają podobne substancje jak kwiaty, ale więcej procyjanidyn, a mniej flawonoidów, witaminę A oraz sorbitol. Owoce głogu działają rozkurczowo i uspokajająco, ale słabiej niż kwiaty; tonizująco, łagodząco.

Kasztanowiec zwyczajny Aesculus hippocastanum L.
Rodzina kasztanowate Hippocastanaceae
Surowcami zielarskimi kasztanowca są kwiat Hippocostani flos, kora Hippocostani cortex, nasiona Hippocostani semen, niedojrzałe owoce kasztanowca Hippocostani immaturus fructus.
Korę pozyskuje się wiosną z gałęzi wycietych podczas prac porządkowych(wycinki).
W surowcach kasztanowca substancje czynne to saponiny triterpenowe (escyna); w korze znajdują się kumaryny, garbniki, saponiny, flawonoidy.
Ma działanie uszczelniające naczynia krwionośne, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwdziała zastojom żylnym, poprawiające krążenie i ukrwienie skóry, rozkurczowe, ściągające. Stosuje się je w zakrzepowym zapaleniu żył, zastojach żylnych, żylakach, hemoroidach, bólu nóg, w leczeniu oparzeń, odmrożeń.
Surowcem zielarskim pozyskiwanym jesienią są nasiona kasztanowca Hippocastani semen zawierające w składzie saponiny, flawonoidy, garbniki katechinowe, skrobię, cukry, karotenoidy, sterole, związki mineralne.

Pięciornik kurze ziele Potentilla erecta L.
Rodzina różowate Rosaceae
Wieloletnia roślina rosnąca na polanach, łąkach, pastwiskach, w lasach mieszanych, na wrzosowiskach.
Surowcem zielarskim jest kłącze pięciornika Tormentillae rhizoma pozyskiwane jesienią.
Kłącze zwiera garbniki katechinowe, pirogalolowe (agrimoninę), fenolokwasy, saponiny, związki żywicowe, barwniki (czerwień tormentilową), glikozyd tormentilinę, sole mineralne.
Ma działanie przeciwzapalne, ściągające, przeciwwirusowe, przeciwkrwotoczne. Stosować można w biegunkach, zatruciach pokarmowych, zapaleniach jelit, gardła, krwawnieniach dziąseł i innych ran, w zapaleniach pochwy, przy hemoroidach.

Róża dzika Rosa canina L.
Rodzina różowate Rosaceae
Krzew rosnący w parkach, w ogrodach, wokół domów, w zaroślach, na brzegach lasów,
na nieużytkach.
Surowcem zielarkim jest owoc róży dzikiej Rosae fructus. Stosowany jest również kwiat róży Rosae flos.
Owoc róży zawiera substancje czynne: witaminę C, karotenoidy, flawonoidy, gabniki, kwasy organiczne, cukry, ksantofile, pektyny, witaminy B1, B2, E, K, P, olejek eteryczny, sole mineralne. Kwiat zawiera flawonoidy, antocyjany, garbniki, olejek eteryczny (geraniol, cytronel, nerol).
Owoc róży działa przeciwzapalnie, przeciwskurczowo, żółciędnie, moczopędnie, przeciwszkorbutowo, wzmacniająco. Ma zastosowanie w przeziębieniach, po chorobach
w czasie rekonwalescencji, chorobie wrzodowej.

Szakłak pospolity Rhamnus cathartica L.
Rodzina szakłakowate Rhamnaceae
Wysoki krzew rosnący w lasach liściastych i mieszanych, na łakach, w zaroślach,
na zboczach gór.
Surowcem zielarskim jest kora szakłaku Rhamni catharticae cortex pozyskiwana wczesną wiosną podczas planowanych wycinek oraz owoc szakłaku Rhamni catharticae fructus pozyskiwany jesienią.
Kora szakłaku zawiera związki antranoidowe, flawonoidy, garbniki, sole mineralne.
W owocach substancjami czynnymi są związki antranoidowe (emodynoantron, glukofrangulina, fangulina), flawonoidy, garbniki, pektyny, sole mineralne.
Oba surowce działają przeczyszczająco, zółciopędnie, żołciotwórczo, moczopędnie, przeciwartretycznie. Ma zastosowanie w zaparciach, w leczeniu otyłości. Stosowany również w barwierstwie- nadaje tkaninom, papierowi, drewnie i skórom trwały kolor w zależności od zastosowania- zielony, żółty, czerwony.

Śliwa tarnina Prunus spinosa L.
Krzew rosnący na słonecznych skrajach lasu i zboczach, przy drogach.
Surowcem zielarskim jest kwiat tarniny Pruni spinosae flos pozyskiwany wiosną i owoc Pruni spinasae fructus pozyskiwany jesienią.
Kwiaty tarniny zawierają flawonoidy (kwercetynę, kemferol), leukoantocyjanidyny, garbniki, pektyny, cukry, sole mineralne.
Działa przeciwbiegunkowo, przeciwzapalnie, moczopędnie, przeczyszczająco, napotnie. Stosuje się w biegunkach, chorobach skóry, w stanach zapalnych dróg moczowych.
Jesienią pozyskuje się owoc tarniny Pruni spinosae fructus. Owoce tarniny zawierają garbniki, flawonoidy, antocyjany, kwasy organiczne, witaminę C, cukry, pektyny, fitosterol, sole mineralne. Stosuje się w zapaleniach gardła i jamy ustnej, biegunkach. Działają przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, ściągająco, zapierająco.

Wiesiołek dwuletni Oenothera biennis L.
Rodzina wiesiołkowate Oenotheraceae
Dwuletnia roślina występująca nad brzegami rzek, na brzegach lasów sosnowych, na łąkach, polach, przy drogach, ugorach, gleach piaszczystych.
Surowcem zielarskim są nasiona wiesiołka Oenotherae semen z których łoczony jest olej Oenotherae oleum.
Nasiona zawierają olej zawierający niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), białko (aminokwasy siarkowe, tryptofan), włóknik (celuloza, lignina), skorobię, fitosterole, enzymy, witaminę E, sole mineralne.
Składniki nasion wiesiłka regulują procesy życiowe, zwiększają odporność, obniżają poziom cholesterolu, obniżają ciśnienie, zmniejszają krzepliwość krwi, przeciwalergicznie.
Ma zastosowanie w leczeniu nadciśnienia, podwyższonego cholesterolu, miażdżycy, chorób serca, w alergiach, chorobach skóry, układu nerwowego.